Kórshimiz Reseıdiń Chelıabi oblysyndaǵy Naǵaıbaq aýdanyn biraz qandastarymyz jaılap otyr. Shashyramaı, tutas turyp jatqandyqtan, osy oblystaǵy 36 myń qazaqtyń arasynda ulttyq dástúr-salttyń saqtalýyna úles qosyp otyrǵandar da sol aǵaıyndar. Arslanbaı aýylyn búkil Chelıabi oblysy biledi. О́ıtkeni, bul aýylda qazaqtan ózge ult turmaıdy. Qashannan «Seksen úı qyzyl qazaq» atanǵan aýyl. Keńes ókimeti kezinde «qyzyl» sózin qosyp aıtpasa, qulaqtyń quryshy qanbaıtyndaı kórindi. Sonda belsendiler Arslanbaı aýylynda otyrǵan qazaqtarǵa bir ujymshar quryp, atyn «Qyzyl qazaq» qoıǵan eken. Sodan beri Arslanbaımen birge aýyldyń «Qyzyl qazaq» aty da qalmaı keledi.
Aqjaıyqtyń jaǵasyn jaılaǵan qazaqtardyń bul mańǵa qashan qonystanǵanyn búgingi urpaqtary dál aıtyp bere almaıdy. Qazaq aýyz ádebıetiniń injý-marjany «Qyz Jibek» eposynyń oqıǵasy dál osy mańda ótken. Tólegenniń rýyn shejireden tarqatyp, Jaǵalbaılynyń ishinde Beskúrek degen atadan taraıtynyn da úlkender aıtyp otyrady. Soǵan qaraǵanda, qandastarymyz ońtústik Oraldyń shuraıly jerine jylqy jaıǵanyna talaı ǵasyrlar ótken. Tek ımperııanyń kúshteýimen qazaqtar qunarly jerden shóleıtke qaraı yǵysa bergen...
Naýryz merekesin naǵaıbaqtyq qandastarymyz jyl saıyn atap ótedi. Selolarda turatyn qazaqtar, tatarlar, bashqurttar jınalyp, aýdan ortalyǵy Fershampenýaz selosyna kelip, ulttyq taǵamdardan dastarqan jaıady, ulttyq qolónerin kórsetedi. Ormandaı orystyń ishinde júrse de, mundaǵylar qazaqtyń ulttyq taǵamdaryn qasterleıdi. Múshelenip asylǵan jylqy eti, baýyrsaq, jent, qurt, irimshik sekildi ulttyq taǵamdarymyz merekelik dastarqan baılyǵyn asyrady. Sonymen qatar, qazaq, tatar, naǵaıbaq, bashqurt áýenderi áz Naýryzdyń árin keltirdi.
Naǵaıbaq aýdanyndaǵy Naýryz merekesi bıyl taǵy bir sharamen tolyǵa tústi. Arslanbaı aýylynyń qart turǵyny Núrkesh Japarovtyń «Asyl aımaq, qut mekenim, aýylym» atty óleń kitabynyń tusaýkeseri ótti. Aýdan basshysy Qaıyrbek Seıilov kitapty jurtshylyqqa tanystyryp, avtordy quttyqtady.
– Aýdanymyzda, tipti oblys kóleminde qazaq mádenıetine qatysty sharanyń eshqaısysy Núrkesh aǵamyzdyń qatysýynsyz ótken emes. Oblysta Núkeńdi aqyn dep tanıdy. Myna kitaptan aýyldyń adamdarynyń, zamandastarymyzdyń beınesin kóremiz. Týǵan jerdi, aýyldy jyrlaıdy. Bul kitap aýdan mádenıetine qosylǵan úles bolyp otyr, – dedi Qaıyrbek Hakimuly.
Núrkesh Japarov aqsaqaldyń tyrnaqaldy shyǵarǵan óleńder jınaǵyna jazǵan alǵysózinde belgili aqyn Aqylbek Shaıahmet: «Núrkesh aqyndy qazirgi ýaqytta birde bir qazaq mektebi túgil qazaq synyby bolmaǵan, qazaq basylymy bolmaǵan qazaq aýylynyń ustazy da, teatry da jalǵyz ózi dep aıtýǵa bolady» dep baǵalaǵan eken. Tarıhı otannan jyraq júrgen Núrkeshke Aqjaıyq ózeniniń boıy kir jýyp, kindik kesken týǵan jer sanalady. Ol týǵan aýylyn emirene óleńge qosady. Aýylyn maqtan ete otyryp, eldiń qamyn da oılaıdy. Aqynnyń adamgershilik, ómir jaıynda da, aınalasynan uqqanyn óleńmen órip, oı túıip otyrady. «Adamǵa nege kerek balajandyq, Bala úshin namystandyq, shala jandyq. О́sirdik, óndirdik te qoıa berdik, Al endi sol baladan nemene aldyq», deıdi. Árıne, aqyn óleńderi kemshiliksiz de emes. Biraq «orys arasynda otyryp, qazaq tilinde jyrlaıtyn aqyn – sol ortanyń oljasy» degen kitap alǵysózinde aıtylǵan túıinmen kelispeýge bolmaıdy. Taǵy bir qyzyǵy, Núrkesh Japarov óziniń jazǵan óleńderin belgili bir ánniń áýenine salyp aıtady. Ol kóbine halyq áni «Tobylǵy saıdyń» áýenin paıdalanady eken. Bul syrttaǵy qandastarymyzdyń arasynda saqtalyp qalǵan halyqtyq óner muramyzdyń biri deýge bolady.
Kitaptyń jaryq kórýine Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń Qostanaı oblystyq fılıaly men Chelıabi qalasyndaǵy «Azamat» qazaq ulttyq-mádenı ortalyǵy muryndyq bolypty. Oǵan Magnıtogorsk qalasyndaǵy kásipker qandastarymyz Quramys Noqaev pen Nurlybek Borantaev demeýshilik jasady.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
QOSTANAI – ChELIаBI – QOSTANAI.
Sýrette: Naǵaıbaq aýdanynyń basshysy Qaıyrbek Seıilov pen kitap avtory Núrkesh Japarov jáne naǵaıbaqtyq qazaq baýyrlar kitap tusaýkeserinde.
Aqjaıyqtyń jaǵasyn jaılaǵan qazaqtardyń bul mańǵa qashan qonystanǵanyn búgingi urpaqtary dál aıtyp bere almaıdy. Qazaq aýyz ádebıetiniń injý-marjany «Qyz Jibek» eposynyń oqıǵasy dál osy mańda ótken. Tólegenniń rýyn shejireden tarqatyp, Jaǵalbaılynyń ishinde Beskúrek degen atadan taraıtynyn da úlkender aıtyp otyrady. Soǵan qaraǵanda, qandastarymyz ońtústik Oraldyń shuraıly jerine jylqy jaıǵanyna talaı ǵasyrlar ótken. Tek ımperııanyń kúshteýimen qazaqtar qunarly jerden shóleıtke qaraı yǵysa bergen...
Naýryz merekesin naǵaıbaqtyq qandastarymyz jyl saıyn atap ótedi. Selolarda turatyn qazaqtar, tatarlar, bashqurttar jınalyp, aýdan ortalyǵy Fershampenýaz selosyna kelip, ulttyq taǵamdardan dastarqan jaıady, ulttyq qolónerin kórsetedi. Ormandaı orystyń ishinde júrse de, mundaǵylar qazaqtyń ulttyq taǵamdaryn qasterleıdi. Múshelenip asylǵan jylqy eti, baýyrsaq, jent, qurt, irimshik sekildi ulttyq taǵamdarymyz merekelik dastarqan baılyǵyn asyrady. Sonymen qatar, qazaq, tatar, naǵaıbaq, bashqurt áýenderi áz Naýryzdyń árin keltirdi.
Naǵaıbaq aýdanyndaǵy Naýryz merekesi bıyl taǵy bir sharamen tolyǵa tústi. Arslanbaı aýylynyń qart turǵyny Núrkesh Japarovtyń «Asyl aımaq, qut mekenim, aýylym» atty óleń kitabynyń tusaýkeseri ótti. Aýdan basshysy Qaıyrbek Seıilov kitapty jurtshylyqqa tanystyryp, avtordy quttyqtady.
– Aýdanymyzda, tipti oblys kóleminde qazaq mádenıetine qatysty sharanyń eshqaısysy Núrkesh aǵamyzdyń qatysýynsyz ótken emes. Oblysta Núkeńdi aqyn dep tanıdy. Myna kitaptan aýyldyń adamdarynyń, zamandastarymyzdyń beınesin kóremiz. Týǵan jerdi, aýyldy jyrlaıdy. Bul kitap aýdan mádenıetine qosylǵan úles bolyp otyr, – dedi Qaıyrbek Hakimuly.
Núrkesh Japarov aqsaqaldyń tyrnaqaldy shyǵarǵan óleńder jınaǵyna jazǵan alǵysózinde belgili aqyn Aqylbek Shaıahmet: «Núrkesh aqyndy qazirgi ýaqytta birde bir qazaq mektebi túgil qazaq synyby bolmaǵan, qazaq basylymy bolmaǵan qazaq aýylynyń ustazy da, teatry da jalǵyz ózi dep aıtýǵa bolady» dep baǵalaǵan eken. Tarıhı otannan jyraq júrgen Núrkeshke Aqjaıyq ózeniniń boıy kir jýyp, kindik kesken týǵan jer sanalady. Ol týǵan aýylyn emirene óleńge qosady. Aýylyn maqtan ete otyryp, eldiń qamyn da oılaıdy. Aqynnyń adamgershilik, ómir jaıynda da, aınalasynan uqqanyn óleńmen órip, oı túıip otyrady. «Adamǵa nege kerek balajandyq, Bala úshin namystandyq, shala jandyq. О́sirdik, óndirdik te qoıa berdik, Al endi sol baladan nemene aldyq», deıdi. Árıne, aqyn óleńderi kemshiliksiz de emes. Biraq «orys arasynda otyryp, qazaq tilinde jyrlaıtyn aqyn – sol ortanyń oljasy» degen kitap alǵysózinde aıtylǵan túıinmen kelispeýge bolmaıdy. Taǵy bir qyzyǵy, Núrkesh Japarov óziniń jazǵan óleńderin belgili bir ánniń áýenine salyp aıtady. Ol kóbine halyq áni «Tobylǵy saıdyń» áýenin paıdalanady eken. Bul syrttaǵy qandastarymyzdyń arasynda saqtalyp qalǵan halyqtyq óner muramyzdyń biri deýge bolady.
Kitaptyń jaryq kórýine Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń Qostanaı oblystyq fılıaly men Chelıabi qalasyndaǵy «Azamat» qazaq ulttyq-mádenı ortalyǵy muryndyq bolypty. Oǵan Magnıtogorsk qalasyndaǵy kásipker qandastarymyz Quramys Noqaev pen Nurlybek Borantaev demeýshilik jasady.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
QOSTANAI – ChELIаBI – QOSTANAI.
Sýrette: Naǵaıbaq aýdanynyń basshysy Qaıyrbek Seıilov pen kitap avtory Núrkesh Japarov jáne naǵaıbaqtyq qazaq baýyrlar kitap tusaýkeserinde.
